Theo quan niệm dân gian, từ “Then” được bắt nguồn từ chữ “Thiên”, có nghĩa là Trời. Từ xa xưa, người Tày tin rằng giữa con người và thế giới thần linh luôn có sự gắn kết mật thiết. Hát Then ra đời từ nhu cầu tâm linh ấy, trở thành phương thức để con người gửi gắm những ước nguyện về cuộc sống bình an, mùa màng tươi tốt, gia đình hạnh phúc và bản làng no ấm. Trải qua nhiều thế hệ, Then không ngừng được bồi đắp, hoàn thiện và trở thành một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, phản ánh sâu sắc thế giới quan và nhân sinh quan của đồng bào Tày.

Trang phục dân tộc Tày được " thổi hồn" qua các tiết mục văn nghệ đặc sắc

Trong đời sống truyền thống, hát Then thường xuất hiện trong các nghi lễ quan trọng như cầu an, cầu mùa, mừng nhà mới, chúc thọ, lễ cấp sắc hoặc những dịp lễ hội đầu xuân. Mỗi bài Then là một câu chuyện kể bằng âm nhạc, đưa người nghe bước vào thế giới tâm linh giàu màu sắc huyền thoại. Qua lời Then, người nghệ nhân thể hiện hành trình vượt núi, băng rừng, vượt sông để thay mặt cộng đồng gửi lời thỉnh cầu tới các đấng thần linh và tổ tiên. Chính vì vậy, Then không chỉ mang ý nghĩa nghệ thuật mà còn chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc, thể hiện khát vọng về cuộc sống tốt đẹp và niềm tin vào những điều thiện lành.

Gắn liền với hát Then là cây đàn Tính – nhạc cụ không thể thiếu trong mỗi cuộc diễn xướng. Đàn Tính thường được chế tác thủ công từ những vật liệu gần gũi với thiên nhiên như quả bầu khô, gỗ rừng và dây đàn. Nhìn bề ngoài, cây đàn có cấu tạo khá đơn giản nhưng lại tạo ra những âm thanh đặc biệt, vừa trong trẻo, mộc mạc, vừa sâu lắng và giàu cảm xúc. Khi tiếng đàn cất lên, người nghe có cảm giác như đang được hòa mình vào không gian núi rừng Tây Bắc, nghe tiếng suối chảy, tiếng gió rừng và nhịp sống bình yên của những bản làng vùng cao.Đối với người Tày, đàn Tính không chỉ là nhạc cụ biểu diễn mà còn mang giá trị biểu tượng sâu sắc. Mỗi cây đàn đều gắn với tâm huyết và kỹ năng của người chế tác. Người nghệ nhân thường lựa chọn những quả bầu đẹp nhất, những khúc gỗ tốt nhất để tạo nên cây đàn có âm thanh chuẩn mực. Trong các nghi lễ truyền thống, tiếng đàn Tính được xem như phương tiện dẫn dắt lời Then, giúp kết nối giữa con người với thế giới tâm linh. Chính vì vậy, đàn Tính được ví như linh hồn của hát Then và là biểu tượng văn hóa tiêu biểu của người Tày.

Tại Lào Cai, hát Then và đàn Tính hiện diện ở nhiều địa phương có đông đồng bào Tày sinh sống như huyện Bảo Yên, Văn Bàn, Bảo Thắng, Bắc Hà và Sa Pa. Mỗi vùng lại có những nét thể hiện riêng, tạo nên sự đa dạng trong nghệ thuật Then. Có những làn điệu mang âm hưởng trầm lắng, sâu sắc; có những làn điệu vui tươi, rộn ràng gắn với các lễ hội mùa xuân. Dù khác nhau về cách thể hiện nhưng tất cả đều phản ánh tình yêu quê hương, đất nước, tình cảm gia đình, tình làng nghĩa xóm và những kinh nghiệm quý báu được đúc kết từ cuộc sống lao động sản xuất.Lời Then thường được sáng tác bằng ngôn ngữ Tày, giàu chất thơ và hình ảnh. Nội dung phản ánh nhiều khía cạnh của đời sống, từ lao động sản xuất, tình yêu đôi lứa đến những bài học đạo đức, cách ứng xử trong cộng đồng. Qua những câu hát mộc mạc mà sâu sắc, đồng bào gửi gắm ước mơ về cuộc sống ấm no, hạnh phúc, đồng thời thể hiện sự trân trọng đối với thiên nhiên và truyền thống dân tộc. Đây cũng chính là lý do khiến Then có sức sống bền bỉ trong đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Lời Then được thể hiện qua các lễ hội truyền thống

Không chỉ là di sản văn hóa của riêng người Tày, hát Then và đàn Tính còn trở thành sản phẩm văn hóa hấp dẫn đối với du khách khi đến với Lào Cai. Trong các chương trình giao lưu văn hóa, lễ hội truyền thống hay các sự kiện du lịch, những tiết mục hát Then, đàn Tính luôn thu hút sự quan tâm đặc biệt của du khách trong và ngoài nước. Nhiều người tìm đến không chỉ để thưởng thức âm nhạc mà còn để hiểu hơn về đời sống văn hóa, phong tục tập quán và tâm hồn của đồng bào vùng cao.Nhận thức rõ giá trị của di sản, những năm qua tỉnh Lào Cai đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Then, đàn Tính. Các câu lạc bộ hát Then được thành lập ở nhiều địa phương, tạo môi trường để các nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ. Nhiều lớp học đàn Tính, hát Then được tổ chức thường xuyên tại các thôn bản, trường học và trung tâm văn hóa. Bên cạnh đó, các liên hoan, hội diễn nghệ thuật quần chúng cũng góp phần tạo sân chơi để những người yêu Then giao lưu, học hỏi và lan tỏa giá trị của di sản trong cộng đồng.

Cô gái trong trang phục dân tộc Tày

Đặc biệt, việc thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2019 đã mở ra cơ hội lớn cho công tác bảo tồn và quảng bá di sản. Đây không chỉ là niềm tự hào của đồng bào Tày mà còn là niềm tự hào chung của các dân tộc Việt Nam. Sự kiện này khẳng định giá trị đặc sắc của Then trong kho tàng văn hóa nhân loại, đồng thời tạo động lực để các địa phương tiếp tục gìn giữ và phát huy loại hình nghệ thuật truyền thống quý báu này.Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, hát Then và đàn Tính vẫn được đồng bào Tày ở Lào Cai nâng niu, gìn giữ như một phần máu thịt của mình. Tiếng đàn Tính vẫn ngân vang trong những ngôi nhà sàn, trong các lễ hội đầu xuân, trong những buổi sinh hoạt cộng đồng và trong lòng những người con yêu văn hóa dân tộc.

Hơn cả một loại hình nghệ thuật dân gian, hát Then và đàn Tính là ký ức văn hóa của cộng đồng, là nơi lưu giữ những giá trị tinh thần tốt đẹp được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mỗi lời Then cất lên, mỗi tiếng đàn ngân vang đều mang theo hơi thở của núi rừng, của lịch sử và bản sắc dân tộc. Vì thế, gìn giữ hát Then, đàn Tính chính là gìn giữ cội nguồn văn hóa, góp phần để những giá trị truyền thống của người Tày ở Lào Cai tiếp tục được lan tỏa và tỏa sáng trong đời sống đương đại.